نهج البلاغه 2

وبلاگ تخصصی نهج البلاغه امام علی (ع)

نهج البلاغه 2

وبلاگ تخصصی نهج البلاغه امام علی (ع)

نهج البلاغه 2

بسم الله الرحمن الرحیم

این سایت برای ترویج نهج البلاغه و ارائه خدمات علمی به علاقمندان نهج البلاغه ایجاد شده است.

یا علی مدد

نگاهى به شرحهاى نهج البلاغه (1)

سه شنبه, ۱۴ شهریور ۱۳۹۶، ۱۱:۱۰ ق.ظ

نوشته: دکتر مصطفی بروجردی

مقدمه

نخستین شرح

شرح سید فضل ‏الله راوندى

شرح نهج‏ البلاغه وبرى

معارج نهج ‏البلاغه یا شرح ابن ‏فندق بیهقى

منهاج ‏البراعة فى شرح نهج ‏البلاغه

حدائق ‏الحقائق فى تفسیر دقائق افصح‏الخلائق

شرح ابن ‏ابى‏الحدید

مصباح ‏السالکین

شرح علامه حلى

شرح ابن‏عتایقى

مقدمه

از زمانى که سید شریف ‏رضى در سال 400 ه ق کار جمع و تدوین نهج‏ البلاغه را به پایان رسانید، تا امروز که بیش از هزار سال از عمر این کتاب شگفت‏ انگیز در حوزه  فرهنگ اسلامى مى‏گذرد، توجه اندیشمندان و معرفت ‏پژوهان رشته‏هاى مختلف اسلامى از ادب گرفته تا تاریخ، اخلاق، عرفان، حکمت و کلام، سیاست و حکمرانى و مدیریت، به این کتاب به ‏عنوان یکى از مهمترین منابع قابل استناد و قابل تامل جلب شده است.

سنت ‏شرح ‏نویسى بر متون دینى قدمتى طولانى دارد. کتابهاى مقدس ادیان مختلف از سوى عالمان دینى با دقت و تامل مورد بررسى‏هاى دقیق و موشکافانه قرار گرفته‏اند. در تاریخ اسلام، پس از قرآن کریم که اصلى‏ ترین و اصیل‏ ترین منبع تمامى مسلمانان بشمار مى‏رود، تقریبا هیچ کتاب مقدس دیگرى، بسان نهج‏ البلاغه مورد شرح و تفسیر قرار نگرفته است. شارحان با انگیزه‏هاى گوناگون اقدام به شرح ‏نویسى مى‏کرده‏اند: توضیح واژگان دشواریاب، شرح مبانى کلامى، فلسفى مورد نظر، تحلیل و تبیین حوادث تاریخى که به اجمال ذکر شده‏اند، ذکر نکات ادبى و بلاغى، استفاده وعظ گونه و اخلاقى از متون دینى و به تعبیرى کمک به گسترش فرهنگ معنوى، نقل و نقد آراء شارحان پیشین، نقد و بررسى اسنادى و اثبات صحت روایات، و حتى اثبات قدرت علمى نویسندگان شرح، در زمره این انگیزه‏ها بشمار مى‏روند.

در هر حال، انگیزه شارحان هرچه که بوده  یا خواهد بود، ما اکنون وارث انبوهى از شرحهاى گوناگون بر نهج‏البلاغه هستیم که کم‏ وبیش داراى مزایا و کاستیها، کژى‏ها و راستى‏ها و درستى‏ها و نادرستى ‏هاست. اما این همه، جزئى از فرهنگ مکتوب اسلامى بشمار رفته و بر ما است که در شناسایى همه - یا اهم آنها - هر چند به اجمال، بکوشیم.

نخستین شرح

در این که نخستین شرح نهج ‏البلاغه از سوى چه کسى نگاشته شده، ظاهرا توافقى میان کتاب ‏شناسان و نهج‏البلاغه ‏پژوهان وجود ندارد. برخى از احمد بن محمد الوبرى به‏ عنوان نخستین شارح نام برده‏اند، گروهى سید فضل ‏الله راوندى را اولین شارح دانسته‏اند. (1)

شرح سید فضل ‏الله راوندى

تالیف: تاج‏الاسلام سید ضیاءالدین ابوالرضا فضل‏الله ‏بن على راوندى از بزرگان علم و ادب شیعى در سده ششم هجرى است.

راوندى در سفر خود به نجف، نسخه اصلی نهج‏البلاغه را ملاحظه نموده و از روى آن نسخه‏اى براى خود نوشته و در ربیع‏الاول 511 به پایان رسانیده و پس از اتمام نسخه آن ‏را قرائت، مقابله و تعلیقاتى بر آن نوشته و کلمات و جملات دشوار آن ‏را شرح کرده، که به‏ عنوان اولین شرح بر نهج ‏البلاغه قلمداد شده است. (2)

نسخه‏اى از نهج‏البلاغه در دست است که محمد صادق ‏بن محمد شفیع‏ یزدى در 1132 از روى ابوالفتوح احمد بن ‏ابى‏عبدالله بلکوبن ابى ‏طالب ‏آبى از روى نسخه سید فضل‏الله راوندى تحریر نموده و حواشى راوندى در آن نقل شده است. (3)

شرح نهج‏ البلاغه وبرى

احمد بن محمد وبرى خوارزمى از فضلاى قرن ششم هجرى، شرحى بر نهج‏البلاغه نوشته که نظرش فقط  شرح مشکلات آن بوده است. از این شرح، بیهقى در معارج نهج‏البلاغه و قطب‏الدین کیدرى در حدائق‏ الحقائق و ابن‏عتایقى در شرح خود بر نهج‏البلاغه، نقل نموده‏اند. ولى اصل این شرح در حوادث ایام از بین رفته و به دست ما نرسیده است. (4)

معارج نهج ‏البلاغه یا شرح ابن ‏فندق بیهقى

تالیف: ظهیرالدین ابى‏الحسن على ‏بن زید انصارى اوسى بیهقى ملقب به فرید خراسان و ابن‏ فندق (متولد 493- متوفاى 565 ه . ق) (5)

شرح معروفى است که بیهقى در دو جزء بر نهج ‏البلاغه نوشته، جزء اول آن‏ را در 9 ربیع‏الاول 552 و جزء دوم آن ‏را در 13 جمادى‏الاولى 552 به پایان رسانیده است.

از این کتاب نسخه منحصرى در آستان قدس رضوى به شماره 2052 موجود است، (6) و از روى همان نسخه از سوى کتابخانه حضرت آیة‏الله مرعشى در قم سال 1409 ه . ق به تحقیق استاد کتابشناس محمد تقى دانش‏ پژوه به چاپ رسیده است.

منهاج ‏البراعة فى شرح نهج ‏البلاغه

تالیف: قطب‏ الدین سعید بن عبدالله ‏بن حسین راوندى مشهور به قطب راوندى (م 573 ه . ق) شرح علمى و ادبى مهمى است‏ بر نهج‏البلاغه و به گمان برخى اولین شرح نهج ‏البلاغه نیز به ‏شمار مى‏رود. این شرح را قطب راوندى در اواخر شعبان 556 به پایان رسانیده و سرآغازش چنین است:

«الحمدلله الذى جعل آل محمد اصول البراعة و فروعها واتخذهم - و هم رحمة للعالمین - معدن البلاغة وینبوعها.»

نسخ متعددى از این شرح به ‏دست ما رسیده که استاد فقید سید عبدالعزیز طباطبائى هفت نسخه آن ‏را معرفى نموده است. (7)

حدائق ‏الحقائق فى تفسیر دقائق افصح‏الخلائق

تالیف: قطب‏الدین ابوالحسن محمد بن حسین بیهقى کیدرى نیشابورى، مشهور به قطب ‏الدین کیدرى (زنده در سال 610 ه . ق) (8) کیدرى شرحش را در اواخر شعبان سال 576 ه . ق به پایان رسانیده و در آن از شرح  قطب ‏الدین راوندى و فرید خراسان بهره جسته است.

شرح ابن ‏ابى‏الحدید

نگارش شرح نهج‏ البلاغه از سوى عزالدین ابى ‏حامد عبدالحمید بن هبة‏الله المدائنى مشهور به ابن ‏ابى‏الحدید (9) (656- 586 ه . ق) تحولى اساسى در نگارش شروح  نهج ‏البلاغه تلقى مى‏گردد. زیرا وى علاوه بر این ‏که بر ادب عرب تسلط  وافر داشته و اشعارى نیکو نیز سروده، بر تاریخ فقه، و کلام نیز احاطه داشته است. از این ‏رو شرح وى در طى قرون و اعصار گذشته همواره مورد توجه علاقمندان کلام مولى علیه السلام بوده است. (10) ضمن این‏ که وى ظاهرا نخستین شارح غیرشیعى نهج ‏البلاغه نیز هست.  شرح ابن‏ ابى‏الحدید از حیث‏ بیان زیبائیهاى ادبى نهج ‏البلاغه و ذکر مسائل تاریخى از اهمیت ویژه‏اى برخوردار است. هرچند این شرح به زبان عربى نگاشته شده، اما چند ترجمه از آن به زبان فارسى دیده مى‏شود. از جمله شمس‏ الدین محمد بن مراد - که ظاهرا از دانشمندان عصر صفوى است - آن ‏را به پارسى برگردانده است. هرچند این ترجمه تا کنون به ‏صورت خطى باقى مانده است. (11) ترجمه‏اى دیگر نیز با نام مظهر البینات اثر نصرالله تراب ‏بن فتح‏الله  دزفولى از این شرح  وجود دارد که آن نیز مخطوط است. (12) گزیده‏اى از این شرح، در سالیان اخیر توسط استاد دکتر محمود مهدوى دامغانى به زبان فارسى شیوا و زیبا ترجمه و در چند مجلد از سوى انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. علاوه بر ترجمه‏هاى یاد شده، برخى نیز گزیده‏هایى از آن‏ را به زبان اصلى کتاب - یعنى عربى - فراهم کرده‏اند. از جمله مى‏توان به این گزیده‏ها اشاره کرد: التقاط الدررالنخب اثر محمدبن قنبر کورعلى مدنى کاظمى، (13) الدرالنضید اثر فخرالدین عبدالله‏ بن الموید بالله (14) و مختصر شرح ابن ابى‏الحدید اثر سلطان محمود بن غلامعلى طبسى مشهدى (م 1097 ه . ق). (15)

با این‏همه، شرح ابن ابى‏الحدید، على ‏رغم استقبال فراوان، مورد نقدهاى متعدد و جدى، عمدتا از سوى منتقدان شیعى، نیز قرار گرفته است. از جمله مى‏توان به نقد احمد بن طاوس (م 673 ه . ق) با نام الروح فى‏ نقض ما ابرمه ابن ابى‏الحدید، اشاره کرد. (16) شیخ‏ یوسف بحرانى (م 1186 ه . ق) هم انتقادات خود را بر این اثر سلاسل الحدید لتقیید ابن ابى‏الحدید، نامیده است. (17) کتاب دیگرى با نام سلاسل الحدید فى رد ابن ابى‏الحدید اثر مصطفى بن محمد امین(م 1331) دیده مى‏شود. (18) از دیگر نقدها مى‏توان به الرد على ابن ابى‏الحدید اثر شیخ على‏ بن حسن بلادى بحرانى (م 1340)، (19) الشهاب ‏العتید على شرح ابن ابى‏الحدید، نگاشته شیخ ‏عبدالنبى عراقى، (20) والرد على ابن ابى‏الحدید اثر شیخ‏ طالب حیدر اشاره کرد. (21)

ابن ابى‏الحدید در مبانى کلامى، معتزلى و به ‏علت موافقت‏ با جاحظ، معتزلى جاحظى است. هرچند برخى کوشیده‏اند از ابن ابى‏الحدید چهره‏اى به‏ عنوان یک شیعى غالى نشان دهند، اما بررسى شرح نهج‏ البلاغه نشانگر گرایشات معتزلى او است. وى در آغاز کتاب، اتفاق همه شیوخ معتزلى خود را بر صحت ‏شرعى بیعت ‏با خلیفه اول نقل نموده و بر فقدان نصى از جانب رسول‏ الله صلى الله علیه و آله در بیعت ‏با  وى تاکید مى‏کند و مى‏افزاید انتخاب مردم که هم به اجماع  و هم به غیراجماع، راه تعیین پیشوا شمرده شده، موجب صحت آن است. همو به پیروى از مکتب معتزله بغداد، امام على علیه السلام را برتر از خلفاى پیشین دانسته و این برترى را هم در کثرت ثواب و هم  در فضایل و خصال حمیده مى‏داند. با این ‏همه به‏ عقیده او، افضلیت امام، امرى ضرورى نیست! همچنین او معتقد است که هیچ نصى بر خلافت امیرالمؤمنین على علیه السلام از سوى پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم وارد نشده است.

ابن ابى‏الحدید این اثر را در بیست جزء و به‏ نام ابن‏ علقمى وزیرى تالیف کرد. وى نگارش این شرح را  در اول رجب 644 هجرى آغاز و در پایان صفر 649 تمام کرد. او در پایان کتاب خود مى‏نویسد. تدوین این اثر چهار سال و هشت ماه طول کشید که برابر است ‏با مدت خلافت ‏حضرت على علیه السلام . به گزارش هندوشاه به پاس نگارش این اثر هدایایى گرانقیمت از سوى ابن‏علقمى به او اهدا شد.

اهمیت‏ شرح نهج‏ البلاغه ابن ابى‏الحدید، با چشم ‏پوشى از نقاط ضعف عقیدتى، عمدتا در گزارش‏هاى مفصل تاریخى است. او در تدوین این گزارش‏ها علاوه بر استفاده از منابع مشهورى چون اغانى ابى‏الفرج اصفهانى، سیره ابن‏هشام و تاریخ طبرى، از برخى منابع نادر استفاده کرده که امروزه از میان رفته یا در دسترس قرار ندارند.

از این جمله مى‏توان به کتابهایى نظیر المقالات تالیف زرقان شاگرد ابراهیم ‏بن سیار نظام، المقالات ابوالقاسم کعبى بلخى، کتاب فضایل امیرالمؤمنین على علیه السلام اثر احمد بن حنبل، کتاب الجمل هشام‏ بن محمد کاتبى و کتاب الکنت از ابراهیم ‏بن سیار نظام، اشاره کرد.

گذشته از شرح حوادثى که به‏ گونه‏اى در متن نهج‏ البلاغه بدان اشاره شده، شرح ابن ابى‏الحدید به لحاظ حضور و حیات وى در زمان حمله مغول و انعکاس حوادث مربوط به خروج مغول، فتح ماوراءالنهر و خراسان و عراق و دیگر نواحى و هجوم آنان به بغداد، از منابع مهم تاریخى در این موضوع  به ‏شمار مى‏رود.

با این‏ همه ابن ابى‏الحدید گاه چنان در نقل حوادث تاریخى راه افراط را در پیش مى‏گیرد که مى‏توان تاریخ ابن ابى‏الحدید را از شرح نهج‏ البلاغه وى بسان کتابى مستقل استخراج کرد. و گاه در پاره‏اى موارد اصلا اشاره‏اى به حادثه تاریخى نمى‏کند.

درمورد مباحث ادبى نیز این افراط و تفریط  گاه به چشم مى‏خورد. در برخى موارد نیز اشتباهات چشمگیرى دیده مى‏شود. براى نمونه وى خطبه 39 را به حادثه غارت نعمانى نسبت مى‏دهد، در حالى ‏که این خطبه به مناسبت کشته شدن محمد بن ابى‏بکر ایراد شده است. نیز خطبه 29 را به حادثه غارت ضحاک نسبت مى‏دهد، درحالى ‏که مربوط به داستان معاویه است. (22) از دیگر مواردى که درباره شرح  نهج ‏البلاغه ابن ابى‏الحدید گفته شده، عدم رعایت مناسبت نقل مطالب در بسیارى از موارد است، هرچند که بسیارى از این مطالب داراى اهمیت هستند. (23)

مصباح ‏السالکین

معروف ‏ترین شرح نهج‏ البلاغه در سده هفتم قمرى، مصباح ‏السالکین اثر محدث، فقیه و متکلم برجسته شیعى، کمال‏الدین میثم ‏بن على‏ بن میثم بحرانى است. این عالم فرزانه، معاصر خواجه نصیرالدین طوسى بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادى و شاگردى دو جانبه برقرار بوده است. بدین ‏گونه که خواجه نزد وى به آموزش فقه و او نزد خواجه به آموزش کلام پرداخته است. هرچند گفته‏اند مقام فقهى او بسان مقام کلامى خواجه بوده است، با این ‏همه مهمترین اثر وى که همین شرح نهج‏ البلاغه است، بیش از همه شرحى به روش کلامى و فلسفى است. (24)

قبل از پرداختن به روش ابن ‏میثم در این شرح و ذکر ویژگى‏هاى آن، لازم به تذکر است که وى پس از نگارش این شرح، آن‏ را تلخیص نموده و آن ‏را اختیار مصباح‏ السالکین نامیده است.

شرح علامه حلى

تالیف: علامه جمال‏الدین ابومنصور حسن ‏بن یوسف ‏بن مطهر حلى (م 726 ه . ق) درباره شرح علامه حلى بر نهج‏البلاغه، نظرات کتابشناسان متفاوت است. علامه حلى در کتابش «خلاصة‏الاقول فى معرفة ‏الرجال‏» در ضمن آثارش کتاب «مختصر نهج ‏البلاغه‏» را یاد کرده است. (25) ولى در الذریعه عنوان شده که در برخى نسخ‏ الخلاصه نام کتاب "کتاب مختصر شرح نهج‏ البلاغه" ذکر شده است. (26) و در کشف‏ الحجب توضیح داده شده که علامه حلى شرح ابن‏ میثم را تلخیص نموده است (27) و ظاهر سخن وى چنان است که نسخه‏اى از کتاب را ملاحظه نموده است . و در روضات‏ الجنات نیز شرح نهج‏ البلاغه، ضمن آثار موجود علامه حلى یاد شده است. (28)

نسخه‏اى از شرح نهج‏البلاغه‏اى در کتابخانه دکتر على‏ اصغر مهدوى در تهران موجود است که طبق قرائن قطعیه مؤلف آن از دانشمندان سده هشتم هجرى است. و گفته شده که این شرح همان شرح علامه حلى است. خوشبختانه این نسخه با تحقیق شیخ ‏عزیزالله عطاردى با عنوان "شرح نهج ‏البلاغه شارح محقق من اعلام القرن الثامن" در سال 1375 ه . ش در 530 صفحه منتشر شده است که محقق، انتساب آن ‏را به علامه حلى یقینى نمى‏داند.

اما قرائن قوى احتمال انتساب آن به علامه حلى، مردود نیست. از جمله آن‏ که در این شرح سوال و جوابى بین شارح و خواجه رشیدالدین فضل‏الله همدانى طرح شده، که این‏ گونه سوال و جوابها بین علامه حلى و خواجه رشیدالدین در موارد متعدد دیگر، در دست است. از جمله رساله فوائد زیارت خواجه رشیدالدین فضل‏الله است که آن ‏را در سال 709 ه . ق در پاسخ علامه حلى نگاشته است. (29)

هم ‏چنین مناظره‏اى بین علامه حلى و خواجه رشیدالدین درباره جمع بین آیه «قل رب زدنى علما» و حدیث ‏حضرت على علیه السلام «لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا» صورت گرفته که امروزه نسخه آن در دست است. (30)

هم ‏چنین در کتاب «کاوشى در نهج‏ البلاغه‏» درباره انتساب این شرح به علامه حلى بحث ‏شده است. (31)

شرح ابن ‏عتایقى

تالیف: کمال‏ الدین عبدالرحمن ‏بن محمد بن ابراهیم عتایقى حلى مشهور به ابن‏ عتایقى از دانشمندان شیعى سده هشتم هجرى . (32)

ابن‏عتایقى شرح خودش را در چهار جلد تالیف نموده و جلد سوم آن‏ را در 786 ه . ق به پایان رسانیده است. او شرحش را از سه شرح ابن ‏مثیم و ابن ابى ‏الحدید و قطب ‏الدین کیدرى گزینش نموده و در مواردى نظرات ابن ابى‏ الحدید را نقد نموده است.

از شرح ابن‏عتایقى فقط جلد اول و جلد سوم آن باقى ‏مانده که از سوى بنیاد نهج ‏البلاغه در دست تحقیق و انتشار است . اما از جلد دوم و چهارم تا کنون نسخه ‏اى شناسایى نشده است. (33)

پى ‏نوشت‏ها :

1-  سید عبدالعزیز طباطبائى، فى ‏رحاب نهج ‏البلاغه، مجله تراثنا، ش 35 و 36 ص 160.

2-  آقا بزرگ تهرانى، الذریعه‏ اى تصانیف‏ الشیعه 14/143/ سید عبدالعزیز طباطبائى فى رحاب نهج ‏البلاغه (تهرانشناسى 35- 36) ص 170.

3- فهرست نسخه‏ هاى خطى کتابخانه حضرت آیة‏الله مرعشى، ج 1 ص 302 نسخه شماره 273، نسخه دیگرى که از روى نسخه سید فضل ‏الله تحریر شده، نسخه شماره 1190 کتابخانه رضا در رامپور هند نگهدارى مى‏شود و فیلم آن به شماره 5046 در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران نگهدارى مى‏شود.(فهرست میکروفیلمهاى کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران 3/526).

4- سیدعبدالعزیز طباطبائى، نهج‏البلاغه عبدالقرون، (تراثنا ش 37 ص 152)

5- براى شرح حال وى رک: تراثنا، ش 37 صص 154- 187.

6- فهرست نسخ خطى کتابخانه آستانه قدس رضوى ج 5 ص 171 این نسخه را  تاج ‏کرمانى تحریر نموده و در 14 صفر 705 به پایان رسانیده است.

7-  نهج‏البلاغه عبرالقرون، تراثنا، ش 38 و 39 ص 264 و 265.

8- براى شرح حال وى رک: سید عبدالعزیز طباطبائى، نهج ‏البلاغه عبدالقرون، (چاپ شده در مجله تراثنا ش 37 و 38 صص 302- 319).

9- در مورد وى بنگرید به: ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج 13 ص 119/ مقریزى، السلوک ج 1، ص 407/ ابن شاکر، فوات الوفیات ج 1، ص 248.

10- دائرة‏المعارف بزرگ اسلامى، ج 2، ص 620 .

11- فهرست کتابخانه ملى، ج 4 ص 360 .

12- فهرست کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ج 2 ص 253.

13- آقا بزرگ تهرانى، الذریعه الى تصانیف الشیعه، ج 2 ص 87 .

14- همان، ج 13 ص 134 .

15- همان، ج 14، ص 126 .

16- عبدالزهرا خطیب، مصادر نهج‏البلاغه، ج 1 ص 218 .

17- تهرانى، همان، ج 12 ص 210 .

18- خطیب، همان، ج 1 ص 220 .

19- همان، ج 1 ص 219 .

20- تهرانى، همان، ج 14 ص 255 .

21- خطیب، همان، ج 1 ص 220 .

22- گزارشى از این اشتباهات را مى‏توان در فصل‏هاى 34 و 60 بهج‏الصباغه فى شرح نهج‏البلاغه ملاحظه کرد.

23- در رابطه با شرح ابن ابى‏الحدید، نوشته آقاى صادق حسن‏ زاده مراغى، چاپ شده در کتاب نهج‏البلاغه از منظر فرزانگان صص 187- 212 مراجعه شود.

24- در مورد ذیل بنگرید به: دایرة‏المعارف بزرگ اسلامى، ج 4 ص 716/  نیز طبقات اعلام الشیعه، روضات الجنات، قصص العلماء، ریاض العلماء .

25- رجال‏ العلامة الحلى، قم، منشورات دضى، ص 47.

26-  الذریعه 14/124، قم 1959.

27- کشف ‏الحجب والاستار، ص 496/ قم 2783، سیداعجاز حسین نیشابورى .

28- خوانسارى، روضات‏ الجنات، ص 172.

29- رسایل خطى فارسى، دفتر دوم، ص 51- 69.

30- رسول جعفریان، تاریخ تشیع، ج 2 ص 664 .

31- کاوشى در نهج‏ البلاغه، ص 64 و مقالات کنگره سوم  و چهارم بزرگداشت نهج ‏البلاغه، ص 284 مقاله "شارحان نهج ‏البلاغه".

32- براى شرح‏ حال ابن ‏عتایقى رک: مجله وقف میراث جاویدان، ش 25 و 26، ص 94- 96 و براى آثار وى رک به مجله آئینه پژوهش (ش 48 آذر و دى 1376 ه . ش ص 98- 104).

33- براى نمونه شرح ابن ‏عتایقى به مجله‏ وقف میراث جاویدان ش 25 و 26 ص 97- 98.

ادامه دارد...

نگاهى به شرحهاى نهج البلاغه (2)

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی